همه چیز درباره زایلیتول: فواید، مصرف و محصولات حاوی آن

مصرف زیاد قند و شکر یکی از مهم ترین عوامل پوسیدگی دندان و مشکلات سلامت دهان محسوب می شود، به همین دلیل استفاده از جایگزین های سالم تر اهمیت زیادی پیدا کرده است. زایلیتول نوعی شیرین کننده طبیعی است که برخلاف شکر باعث پوسیدگی دندان نمی شود، کالری کمتری دارد و شاخص گلیسمی پایینی دارد. به همین دلیل امروزه در آدامس های بدون قند، محصولات دندانپزشکی و مواد غذایی رژیمی مورد استفاده قرار می گیرد. در ادامه از سایت دکتر دندان با خواص، مزایا و نحوه مصرف زایلیتول بیشتر آشنا می شویم.

زایلیتول چیست؟

زایلیتول به انگلیسی Xylitol یا گزیلیتول (در فارسی) نوعی کربوهیدرات است که الکل قند یا پلیول نامیده می شود. این قندها نوعی ترکیبات محلول در آب هستند که به طور طبیعی در بسیاری از میوه ها و سبزیجات وجود دارند.

Xylitol به صورت تجاری از پوست توس و ذرت تولید می شود تا به عنوان شیرین کننده جایگزین کالری کربوهیدرات ها و قندها شود. استفاده از این قند در غذاها توسط سازمان غذا و دارو آمریکا (FDA) از سال 1963 تایید شده است.

نام زایلیتول از کلمه “زایلوس” یا “قند چوب” گرفته شده است زیرا چنین ماده ای اولین بار از درختان توس به عمل آمد. از آنجا که هنگام مصرف این ماده، احساس خنکی در دهان به وجود می آید از گزیلیتول به عنوان یک ماده ترجیحی در آدامس های بدون قند و سایر محصولات بهداشت دهان و دندان مانند قرص، دهانشویه و خمیر دندان نیز استفاده می شود.

زایلیتول به طور طبیعی در برخی میوه ها و سبزیجات وجود دارد و از نظر ساختار شیمیایی در گروه پلیول ها یا الکل های قندی قرار می گیرد که جذب متفاوتی نسبت به قند معمولی در بدن دارند.

حس خنکی ایجاد شده هنگام مصرف زایلیتول به دلیل جذب گرما در زمان حل شدن آن در بزاق دهان است؛ ویژگی ای که باعث استفاده گسترده آن در آدامس های بدون قند شده است.

زایلیتول دارای شاخص گلیسمی پایین (حدود ۷) است و برخلاف شکر باعث افزایش سریع قند خون نمی شود.

فرق قند معمولی با زایلیتول چیست؟

قند Xylitol دارای ساختار شیمیایی مشابه با قند و شکر معمولی است، اما کالری به مراتب کمتری دارد. به طور واضح تر، در حالی که قند و شکر حدود 4 کالری در هر گرم به ما می دهد، از مصرف هر گرم گزیلیتول فقط 2.4 کالری به دست می آید.

با وجود اینکه کالری به دست آمده از Xylitol بسیار کمتر از قند و شکر معمولی است اما دقیقا به اندازه آن ها شیرین است. و همین مساله باعث می شود قند زایلیتول منحصر به فرد باشد زیرا اکثر الکلهای قندی به اندازه شکر شیرین نیستند.

فواید زایلیتول برای سلامتی چیست؟

مصرف این قند فواید زیادی برای بخش  های مختلف بدن از جمله دهان و دندان و دستگاه گوارش دارد. در ادامه به فواید Xylitol برای دهان و دندان و روده ها پرداخته شده است:

مزایای مصرف زایلیتول برای سلامت دهان و دندان

مشخص شده که این قند مانع از رشد باکتری‌های دهانی (استرپتوکوک های موتانس) در پلاک و بزاق می شود. عمل جویدن آدامس حاوی این قند باعث افزایش جریان بزاق می شود که به طور طبیعی از دندان ها در برابر باکتری های ایجاد کننده پوسیدگی دندان محافظت می کند. براساس تعداد زیادی شواهد علمی و اعلام انجمن دندانپزشکی آمریکا، زایلیتول به طور موثری برای سلامت دهان و دندان مفید است.

تاثیر زایلیتول بر باکتری های پوسیدگی دندان

زایلیتول رشد باکتری های عامل پوسیدگی دندان، به ویژه استرپتوکوک موتانس، را مهار می کند. این باکتری ها نمی توانند زایلیتول را به اسید تبدیل کنند، بنابراین تولید اسید و تخریب مینای دندان کاهش می یابد. مصرف منظم زایلیتول می تواند به پیشگیری از پوسیدگی های جدید کمک کند.

نقش زایلیتول در کاهش پلاک دندانی

زایلیتول با کاهش فعالیت باکتری های دهانی و جلوگیری از تشکیل اسید، به کنترل پلاک دندانی کمک می کند. افزایش جریان بزاق هنگام مصرف آن نیز محیط دهان را متعادل نگه داشته و از چسبیدن پلاک به دندان ها جلوگیری می کند.

تاثیر آدامس زایلیتول بعد از غذا

جویدن آدامس حاوی زایلیتول پس از وعده های غذایی باعث تحریک ترشح بزاق می شود. بزاق اضافی اسیدهای تولید شده توسط باکتری ها را خنثی کرده و ذرات باقی مانده غذا را پاک می کند، بنابراین خطر پوسیدگی کاهش می یابد و دندان ها سالم تر باقی می مانند.

مزایای این قند برای سلامت گوارش

یکی از فواید سلامتی قند زایلیتول، به دلیلی  تفاوت در ساختار شیمیایی آن در مقایسه با قند معمولی است. به این صورت که بر خلاف شکر، گزیلیتول به آرامی و به صورت ناقص در روده کوچک جذب می شود. این باعث می شود که زایلیتول و سایر الکلهای قندی مشابه برای افراد مبتلا به دیابت مفید بوده و ضرری برای آن ها نداشته باشد زیرا تاثیر چندانی بر قند خون ندارد.

تاثیر بر انسولین

مصرف زایلیتول باعث افزایش ناگهانی انسولین نمی شود و شاخص گلیسمی پایین آن، اثر محدودی بر پاسخ انسولینی بدن دارد. به همین دلیل جایگزینی شکر با زایلیتول می تواند به کنترل بهتر قند خون کمک کند.

کمک احتمالی به کنترل وزن

از آنجا که زایلیتول کالری کمتری نسبت به شکر دارد و شاخص گلیسمی پایین دارد، مصرف آن ممکن است به کاهش کالری دریافتی روزانه و کمک به کنترل وزن بدن کمک کند، به ویژه برای افرادی که رژیم کاهش وزن دارند.

آیا زایلیتول برای دیابتی ها مناسب است؟

زایلیتول به دلیل شاخص گلیسمی پایین و جذب آهسته در روده کوچک، باعث افزایش سریع قند خون نمی شود و به همین دلیل برای افراد مبتلا به دیابت مناسب است. مصرف آن می تواند جایگزین سالمی برای شکر باشد و به کنترل بهتر قند خون بدون نیاز به انسولین اضافی کمک کند.

عوارض گزیلیتول چیست؟

باکتری های موجود در روده بزرگ هر گونه گزیلیتول جذب نشده را که از روده کوچک عبور می کند تخمیر می کنند. به همین دلیل ، مصرف بیش از حد این قند می تواند گاز و نفخ شکم یا ناراحتی گوارشی ایجاد کند.

عوارض مصرف زیاد زایلیتول

مصرف بیش از حد زایلیتول می تواند باعث مشکلات گوارشی شود و در برخی افراد علائمی مانند اسهال، دل پیچه یا گرفتگی معده ایجاد کند. میزان تحمل افراد متفاوت است، اما معمولا مصرف بیش از 50 تا 70 گرم در روز می تواند باعث ناراحتی شود.

نفخ و مشکلات گوارشی

زایلیتول که به صورت ناقص در روده کوچک جذب می شود، توسط باکتری های روده بزرگ تخمیر می شود. این فرآیند تولید گاز کرده و ممکن است باعث نفخ، باد شکم و احساس ناراحتی معده شود، به ویژه اگر به صورت یکجا و در مقادیر بالا مصرف شود.

خطر زایلیتول برای سگ ها و حیوانات خانگی

زایلیتول برای سگ ها و برخی حیوانات خانگی به شدت سمی است و حتی مقادیر کم آن می تواند باعث افت شدید قند خون، تشنج و آسیب کبدی شود. بنابراین حتما از دسترس حیوانات خانگی دور نگه داشته شود و در صورتی که حیوانی آن را مصرف کرد، فورا با دامپزشک تماس گرفته شود.

مقدار مصرف (به صورت کلی)

موضوع	مقدار مصرف	توضیحات
سلامت دهان و دندان (بزرگسالان)	۵–۶ گرم در روز	جویدن آدامس یا مواد حاوی زایلیتول
سلامت گوارش (بزرگسالان)	۲۰–۷۰ گرم در روز	مصرف بیشتر ممکن است نفخ ایجاد کند
کودکان	۵–۶ گرم در روز	موثر در پیشگیری از پوسیدگی دندان

به طور کلی، هیچ توصیه ای رسمی مبنی بر نحوه یا میزان مصرف قند زایلیتول وجود ندارد. زیرا به دلیل اینکه پاسخ گوارشی به مصرف این قند در بزرگسالان می تواند بسیار متفاوت باشد، بنابراین حداقل یا حداکثر مقدار توصیه شده ای برای آن وجود ندارد (سلامت دهان ۵ تا ۶ گرم در روز). البته به نظر می رسد میزان 20 تا 70 گرم در روز به خوبی برای دستگاه گوارش انسان قابل تحمل است.

میزان مصرف برای سلامت دهان و دندان

در ارتباط با تاثیر زایلیتول بر سلامت دهان و دندان نیز، برخی از مطالعات بر این باورند که مصرف حداقل 5 تا 6 گرم در طول روز می تواند کافی و موثر باشد. این مقدار را می توان به صورت 3 بار مصرف مواد حاوی این قند دریافت کرد. مثلا می توان آدامس زایلیتول جوید.

البته یک بررسی و مطالعه که اخیرا انجام شده، نشان می دهد اثر گزیلیتول در پیشگیری از پوسیدگی دندان در کودکان مثبت است. و در نتیجه آکادمی دندانپزشکی کودکان آمریکا (AAPD) ” از استفاده از گزیلیتول و سایر الکلهای قندی به عنوان جایگزین های قند جهت پیشگیری از پوسیدگی دندان حمایت می کند.

منابع غذایی Xylitol چیست؟

• زایلیتول به طور طبیعی در برخی میوه ها و سبزیجات مانند توت فرنگی، تمشک ، قارچ و گل کلم یافت می شود.
• این قند همچنین در سایر گیاهان و مواد کشاورزی مانند پوست توس و پوست ذرت نیز یافت می شود.
• معمولا پوست ذرت و توس منابع تجاری این قند هستند و به مولتی ویتامین های جویدنی، پاستیل ها، آب نبات ها، آدامس بدون قند و برخی داروها اضافه می شوند. بنابراین می توانید مکمل قند زایلیتول نیز تهیه کنید.
• این قند همچنین در محصولات بهداشت دهان و دندان مانند قرص نعناع، دهانشویه ها، قرص های گلو و شربت های سرفه یافت می شود.

زایلیتول در چه محصولاتی استفاده می شود؟

زایلیتول به دلیل خواص دهان دوستی و شیرینی طبیعی، در انواع محصولات غذایی و بهداشتی استفاده می شود. از جمله مهم ترین کاربردها می توان به:

• آدامس بدون قند: کمک به کاهش پوسیدگی و تازه نگه داشتن دهان
• خمیردندان: جلوگیری از رشد باکتری های عامل پوسیدگی
• دهانشویه: حفظ سلامت لثه و دهان
• آبنبات و شکلات رژیمی: شیرین کننده کم کالری و مناسب برای دیابتی ها

نکات خلاصه، طلایی و مهم درباره قند زایلیتول

• Xylitol نوعی کربوهیدرات است که الکل قند یا پلیول نامیده می شود.
• این قند به طور طبیعی در بسیاری از میوه ها و سبزیجات وجود دارد. همچنین به صورت تجاری از پوست توس و بلال ذرت برای استفاده به عنوان شیرین کننده تولید می شود.
• قند زایلیتل یک ماده رایج در آدامس های بدون قند است.
• ایمنی این قند توسط سازمان غذا و داروی ایالات متحده و سازمان بهداشت جهانی تایید شده است.
• ثابت شده که زایلیتول مانع از رشد باکتری های دهانی (استرپتوکوک های موتانس) در پلاک و بزاق می شود.

آیا زایلیتول جایگزین مناسبی برای شکر است؟

زایلیتول یک شیرین‌کننده طبیعی کم کالری است که طعمی مشابه شکر دارد اما برخلاف شکر باعث پوسیدگی دندان نمی شود و شاخص گلیسمی پایینی دارد. به همین دلیل می تواند به راحتی در پخت و پز، نوشیدنی ها و محصولات غذایی روزانه به عنوان جایگزین سالم شکر استفاده شود، به ویژه برای افرادی که قصد کنترل قند خون یا کاهش کالری مصرفی دارند.

جمع بندی

زایلیتول نه تنها شیرین و کم کالری است، بلکه به کاهش رشد باکتری های دهانی، جلوگیری از پوسیدگی دندان و کنترل قند خون کمک می کند. دکتر دندانپزشک مصرف آن را به عنوان جایگزین شکر و استفاده در آدامس های بدون قند، خمیردندان و محصولات غذایی رژیمی توصیه می کند. این ماده راهی ساده و موثر برای حفظ سلامت دهان و بدن به شمار می رود.

پاسخ به سوالات رایج درباره قند زایلیتول